IX - JEDNAČENJE SUGLASNIKA
76. U tvorbi riječi i u promjeni oblika riječi često se javljaju suglasnički skupovi teški za izgovor. Tada jedan glas utiče na drugi tako da mu se ovaj po izgovoru približi , primajući njegovu artikulacionu osobinu, što dovodi do olakššavanja izgovora. Na taj način vrše se u govoru razna jednačenja suglasnika.
Ova jednačenja se najčešće obilježavaju u pisanju. Po tome je naš pravopis fonetski.
(Pravopis u kome se takva jednačenja ne obilježavaju zove se etimološki)
Dva su takva jednačenja:
-po zvučnosti,
-po mjestu tvorbe.
A.JEDNAČENJE PO ZVUČNOSTI
77. Ovo jednačenje obuhvata grupu od sedam parova zvučnih i bezvučnih suglasnika b-p, d-t, g-k, s-z, š-ž, đ-ć, dž-č. Razlika je među njima samo u zvučnosti: prvi su zvučni a drugi bezvučni.
|
zvučni : |
b |
d |
g |
z |
ž |
dž |
đ |
- |
- |
- |
|
bezvučni: |
p |
t |
k |
s |
š |
č |
ć |
f |
h |
c |
Kada se u riječi nađu jedan do drugog dva suglasnika nejednaka po zvučnosti, oni se jednače, i to tako da se prvi upravlja prema drugom prelazeći u svoj parnjak, zvučni ili bezvučni:
b > p hljepčić < hljebčić (:hljeb), vrapca < vrabca (:vrabac), ljupka < ljubka (:ljubak), ropski < robski (:rob);
p > b ćevabdžija < ćevapdžija (:ćevap), tobdžija < topdžija (:top);
d > t potpis < podpis (:pod-pisati), dohotka < dohodka (:dohodak), slatko < sladko (:sladak);
t > d prosidba < prositba (:prositi), ženidba < ženitba (:ženiti);
g > k drukčija < drugčija (:drugi);
k > g buregdžija < burekdžija (:burek), svagda < svakda (:svak);
z > s bespravan < bezpravan (bez prava), polaska <polazka (.polazak), uska < uzka (:uzak);
s > z glazba < glasba (:glas), zbratimiti < sbratimiti (:s bratom);
ž > š teška < težka (:težak), drška < držka (:držak), tronošca < tronožca (:tronožac),
š > ž zadužbina < zadušbina (:za dušu);
č > dž vradžbina < vračbina (:vračati), svjedodžba < svjedočba (:svjedočiti);
đ > ć omećka < omeđka (:omeđak) isl.
78. Bezvučni su i suglasnici f, h,c, ali oni nemaju svojih zvučnih parnjaka. Od njih se samo h može naći ispred zvučnog suglasnika, u nekim složenim riječima ili muslimanskim imenima:
Vrhbosna, Nuhbegović, Salihbegović, Behdžet, mehdija, Šehzada, Vahdeta, Vehbija i sl.
Međutim, zvučni suglasnici ispred ovih suglasnika mjenjaju se u bezvučne:
usfaliti < uzfaliti, ishrana < izhrana, besciljan < bezciljan (:bez cilja), žećca < žeđca (:žeđ), obrasca < obrazca (:obrazac) i sl.
79. a) Od dosljedne primjene fonetskog načina pisanja odstupa se, po tradiciji (još od Vuka Karadžića), kad se zvučno d nađe ispred bezvučnih suglasnika s i š. U tom položaju suglasnik d ostaje u pisanju:
brdski, gradski, ljudski, gospodstvo, ljudstvo, vodstvo, odskočiti, odsto (%), odstupiti, podsjeći, podstaći, podstanar, predsjednik; odšetati, odšiti, odškrinuti, odštampati, podšišati i sl.
Vuk Kradžić je uveo ovakav način pisanja, koji nije fonetski, da bi izbjegao pretvaranje ts (< ds) u c (brcki, ljucki).
b) Pored vodstvo upotrebljava se i vođstvo, s neizmjenjenim (u pisanju) zvučnim đ ispred bezvučnog s.
80. Odstupanja imamo u nekim složenim riječima u kojima se na granici sastavnih dijelova složenice nalaze dva suglasnika nejednaka po zvučnosti, obično d i t. jednačenje bi dovelo do znatne izmjene prvog dijela složenice, pa se ovaj piše u prvobitnom obliku.
Podtekija (ulica u Sarajevu), podtekst, podtip, predtakmičenje, predturnir, predturski, adhezija, politbiro, subpolarni, postdiplomski, jurisdikcija i sl.
Odstupa se i u nekim prezimenima:
Dervišbegović, Vukdragović i dr.
81. U pisanju nekih stranih riječi, uglavnom imena, takođe se odstupa od fonetskog načina pisanja, odnosno zadržava se njihov izvorni oblik:
Vašington, Habsburg, Rentgen (Röntgen) (ali:rendgen-aparat), Musorgorski, Tbilisi i dr.
82. a) Uobičajno je da se muslimanska imena Edhem, Midhat i Subhija pišu izvorno, sa neizmjenjenim zvučnim suglasnikom (d, b) ispred bezvučnog h.
Pravopis dviju Matica smatra da je bolje ova imena pisati s promjenom po zvučnosti (Ethem, Mithat, Suphija)
b) I neka prezimena su uobičajna sa etimološkim načinom pisanja, npr. Grabčanović, Zubčević i dr.
B. JEDNAČENJE PO MJESTU TVORBE
83. Ova promjena je uža od jednačenja po zvučnosti – ona obuhavata s, z, i n i vrlo rijetko suglasnik h.
84. Kada se strujni zubni suglasnici s i z nađu ispred prednjonepčanih suglasnika č, ć, dž, đ, lj i nj, pomjeraju mjesto artikulacije i mjenjaju se u srodne, strujne prednjonepčane suglasnike š i ž.
Međutim, ova se promjena ne vrši jednako ispred svih navedenih suglasnika.
85. Ispred č,ć,dž i đ suglasnici s i z mjenjaju se u š i ž u svim slučajevima:
košče (vok.) < kosče (:kosac) , gušče < gusče (:guska), nedonošče < nedonosče (:donositi), čašću < časću (čast-ju), šćućuriti se < sćućuriti se, miraždžika < mirazdžika (:miraz), raždžilitati se < razdžilitati se, grožđe < grozđe (: grozd-je) i sl.
Ako se nađu jedan do drugog dva suglasnika nejednaka po zvučnosti (npr. z i č ili s i dž), vrši se jednačenje po zvučnosti i jednačenje po mjestu tvorbe:
raščlaniti < rasčlaniti < razčlaniti, obraščić < obrasčić < obrazčić (:obraz), iščašiti < isčašiti < izčašti (:iz čaše), prkoždžija < prkozdžija < prkosdžija (:prkositi), rašćeretati se < rasćeretati se < razćeretati se i sl.
86. Ispred lj i nj suglasnici s i z se mjenjaju u š i ž u oblicima riječi i u izvedenim riječima.
mišlju < mislju (:misliti), ispražnjen < ispraznjen (:isprazniti), snošljiv < snosljiv (:snositi), pažljiv < pazljiv (:paziti), zakašnjenje < zakasnjenje (:zakasniti), mlažnjak < mlaznjak (:mlaz-ni) i sl.
87. U dva slučaja suglasnici s i z ostaju neizmjenjeni ispred lj i nj:
a) Na granici sastavnih dijelova složene riječi:
sljubiti se, sljutiti se, izljubiti, razljutiti, iznjuškati, raznježiti i sl.
Nisu književni oblici koji se čuju u govoru: ižljubiti, ražljubiti i sl.
b) Kad su lj i nj dobiveni jotovanjem sa j od jata, tj. ispred l+je, n+je:
snježan, posljednji, bjesnjeti, zakasnjeli (zakašnjenje nije ijekavizam), sljez, nasljednik, sljepci i sl.
Ne idu u književni jezik oblici koji se čuju u govoru: pošljednji, bješnjeti, zakašnjeli, šljez, našljednik, šljepica i sl.
88. Jednačenje po mjestu tvorbe javlja se u dodiru suglasnika n sa usnenim suglasnicima b i p: nadzubno n u takvom položaju mijenja se u srodni usneni suglasnik m.
Ova se promjena vrši u prostim i izvedenim riječima:
zelembać (:zelen), odbrambeni (:odbrana), stambeni (:stan), bombon(a) (fr. bonbon), crmpurast (:crn)
Međutim, u složenim riječima na kraju prvog dijela složenice n ostaje u pisanju bez promjene.
jedanput, stranputica, crvenperka, vanbračni, Rizvanbegović, Osmanpašić i dr.
89. Mali je broj riječi u kojima se sughlasnik h nalazi ispred prednjonepčanog ć, pri čemu se h mijenja u š:
dršćem (i drhtim): drhtati, dašćem: dahtati, Bišća < Bihća (:Bihać) (danas običnije Bihaća). Tako i : Bišćanin, Bišćanka.
Ne ide u književni jezik dijalektsko šćela < htjela (preko: hćela)
